Positie van het slechtste stuk / Russisch kwaliteitsoffer

Wat een mooie stelling! Wit heeft het loperpaar en een meerderheid op de damevleugel. Er is spanning aanwezig op de c-lijn. In de partij speelde Kees hier 19. De2?! en er volgde 19…, Txc3 20. Txc3, Pb5! en wit moest weg van de c-lijn met de toren met 21. Tb3. Dit was precies de bedoeling van zwart toen hij 18…, Pa7 speelde!

Uit het boek Positional Play van Dvoretsky, een onmisbaar schaakboek, komt de term ‘Positie van het slechtste stuk.’ Welk stuk is dat hier van wit? Het paard op f4! Het staat de dame en de loper op e3 in de weg. Misschien dat er in combinatie met h3-h4 op de koningsvleugel wat te halen valt, maar dat duurt even en op dit moment is er iets spannends aan de hand op de damevleugel! Vanwege de meerderheid daar en het overwicht op de c-lijn moet wit daar spelen. Bovendien dreigt zwart na slaan op c3 Pb5! zoals we zagen.

Het witte paard wil eigenlijk naar c5! Daar ondersteunt het een opmars van de damevleugelpionnen. Ook blokkeert het de c-lijn voor zwart. Het kan niet via d3 helaas, daar dit veld e4 prijsgeeft aan zwart. Daarom: 19. Pe2! Op 19…, Txc3 volgt nu 20. Pxc3! Via a4 dreigt het paard nu zijn doel te bereiken. Doordat de witte dame en de loper op e3 ook weer meer ruimte hebben, ze kunnen actief worden over de diagonalen h2-b8 en soms h4-d8 is de witte stelling veel harmonieuzer geworden. Een voorbeeld van de harmonieuze samenwerking zien we na 19…, Txc3?! 20. Pxc3, Tc8 21. Pa4! Txc1 22. Lxc1, Dxd4? 23. Lb2! en wit staat prachtig. Hij kan op zijn minst gewoon de pion op a6 opsnoepen en winnen met de verbonden vrijpionnen.

Na het veel betere 20…, Pe8 (aast op het veld c4!) pakt wit het liever wat rustiger aan met 21. g3 een zet die de witte opstelling weer wat harmonieuzer maakt, op g2 vindt de witte koning onder omstandigheden in deze stelling een veiliger heenkomen dan op h2. Na 21…, Pd6 kan wit verder gaan met 22. Tc5! en wit houdt het initiatief (22…Pdb5 23. a4).

Update (5 juli 2007): Roel brengt in de reacties hieronder het sterke 19. Tc5! ter sprake: een Russisch kwaliteitsoffer zoals we dat kennen van de grote meesters. Ook deze zet voorkomt de dreiging 19…, Txc3 gevolgd door Pb5. Ik vind het een prachtige zet en de opmerkingen die Roel erover maakt zeer leerzaam! Roel geeft ook mooie varianten aan, dus verder lezen!

10 reacties
  1. Ik vroeg me af wat je vind van bijvoorbeeld 2x op c8 slaan en vervolgens Pd3-e5 spelen met erna Lg5 en de zwarte velden van zwart aanvallen. Ik zie in dat dit een lang plan is en ik heb niet uitgebreid tactisch gekeken, maar het lijkt me best redelijk.
    Wat niet tactisch gaat is bijv. 19. Txc8, Txc8. 20. Txc8, Pxc8. 21. Lf1, Pd6 22. Pd3, Pc4 23. Pe5 (je kunt niet op e5 slaan wegens de aftrekaanval en ook 23… Pxa3 gaat niet, wegens 24. Lg5).

    De vraag is eerder niet tactisch georienteerd, maar meer strategisch: wit kan de controle over de c-lijn toch niet handhaven, omdat zijn dame slecht geposteerd is. Verder dus de slechte positie van het witte paard en de haast even slechte positie van de witte loper op e3. Waarom niet ruilen en met mindere stukken op de koningsvleugel de gaten proberen uit te buiten?

    Ik wil verder wijzen op het interessante 19. Tc5. Bijv. 19…Lxc5; 20. dxc5, Dc6 (20… Dc7? Pxe6; 20…Dd8 21. Ld4 Pd7 22. Lxa6 met genoeg compi) Pxg6. In alle gevallen op zijn minst een kwaliteit tegen 2 pionnen, met grote zwaktes voor zwart op de koningsvleugel door de afwezigheid van de zwarte loper. En als je niet kunt slaan, dan kun je ook geen …Pb5 doen.

    Toch nog een veel langer stuk dan ik gepland had 🙂

  2. Geweldige reactie Roel! Tc5 is inderdaad een heel interessante zet! Wat mij nog opviel is ook dat zwart na 19. Pe2, Pe8! 20. g3, Db7! heeft, een profylactische zet, die anticipeert op aanval van het paard via a4. In plaats van 20 g3 kan wit daarom wellicht ook kiezen voor 20. Txc8, Txc8 21. Txc8, Pxc8 22. Pc3, Dc6! 23. Ld2, Ped6 24. De2, Pc4 25. Lxc4. Dan kan een eindspel ontstaan waarvan het mij een tikkeltje onduidelijk is of wit nog voordeel heeft.

    Ook na jouw 19. Tc5 zal zwart wellicht kunnen grijpen naar een profylactische zet als 19…, Db7 of 19…, Pe8. Dan moet je wel een reactie klaar hebben: wil je hem laten staan? Ik hoor nog graag wat je ervan denkt.

    (Profylaxe is maatregelen nemen tegen een dreiging die nog niet direct aan de orde is, even voor iedereen. Het is een van de belangrijkste positionele principes. Ook de zet 19. Pe2 is uit te leggen als profylaxe, hoewel de dreiging Txc3 gevolgd door Pb5 al best aan de orde is.)

    Over je idee om het witte paard naar e5 te spelen: het doet mij een beetje vreemd aan. Waarschijnlijk omdat wit qua pionstructuur het op de damevleugel moet zoeken (meerderheid). Toch geef je interessante varianten, ik zal er eens naar kijken!

  3. Het feit dat de variant die ik hierboven geef niet tot duidelijk voordeel van wit leidt geeft aan dat zwart in de diagramstelling ook kansen heeft: de witte stukken staan inderdaad een beetje onhandig momenteel: het paard op f4, de loper op e3, de dame op f3. Ik blijf voorlopig van mening dat 19. Pe2 daar toch een elegante oplossing voor is. Beniewd of het inderdaad ook een idee is om het paard toch over d3 te spelen, zoals Roel oppert. Van daaruit kan het paard soms ook nog naar c5, natuurlijk!

  4. Nog een keer Roel 🙂 na 19. Tc5 ligt ook 19…, Pd7 voor de hand. Het lijkt erop dat wit met 19. Tc5 geen echte dreiging cre-eert. Na 19. Txc8, Txc8 20. Txc8 Pxc8 21. Lf1 kan zwart mi van de tijdelijke afwezigheid van wit op de damevleugel profiteren door meteen de pionnenmeerderheid daar aan te pakken: 21…, a5. Deze actie van zwart is niet mogelijk na 19. Pe2: 19…, a5 20 b5! en pion b5 kan niet worden veroverd. Bovendien heeft wit ook beter spel op de koningsvleugel zonder het paard op f4: na 20…, a4 is bijvoorbeeld 21. Lg5, Kg7 22. Df4 mogelijk, met een oogje op c7, waarna zwart het heel moeilijk krijgt.

  5. Ik heb ondertussen door dat dit een enorme reactie gaat worden (drie reacties van Richard ook, dus ik doe het gewoon in 1x :P). Ik deel het in in 2 delen: 1e: reacties op andere zetten van Ricahrd, 2e deel reactie op Tc5.

    Deel 1:
    Jouw variant op Pe2 ziet er inderdaad niet veel belovend uit voor wit, ik zou ook zeggen dat zwart aardig voordeel heeft: zwakke d-pion, zeer sterk veld voor zwarte paard op d5, vrijpion… niet iets waar wit naar uit zit te kijken.
    Wat betreft het witte Paard naar d3 spelen en verder, dit is denk ik normaal gezien wel ok, maar niet hier, omdat wit er niet genoeg tijd voor heeft (zwart heeft inderdaad snel tegenspel met …a5).

    Tweede deel:
    Aangezien ik van plan was dat ding daar op c5 te offeren, mag je die toren van mij eigenlijk ook best met het paard slaan. Ik moet toegeven dat ik liever inderdaad zou hebben dat zwart met zijn loper op c5 zou slaan EN dat het lastig is voor wit om een nuttige tussenzet te verzinnen. Hierbij is ook van belang dat je meestal tactisch er niet goed vanaf komt als je minder staat en het is hier de vraag of wit niet al minder staat door zijn slechte activiteit (van zijn lichtere stukken).

    Aan de andere kant, als ik per vleugel ga tellen hoeveel stukken ik erop gericht heb, dan zie ik dat ik op de koningsvleugel de grootste kans maak: zwart heeft slechts 2 verdedigende stukken en ik 4 aanvallende, waaronder een dame.

    Je zegt, Richard, dat Tc5 niets dreigt en dat je dus iets nodig hebt tegen profylactische zetten, daarin heb je alleen ongelijk: het voorkomt Pb5 op straffe van een volle toren verlies. Dat betekent dat als zwart NIET zou kunnen nemen op c5, hij voorlopig zonder Pa7 speelt en zonder Ta8, en dat is toch strategisch enorm voordelig voor wit. Wegens diezelfde brakke stelling van de zwarte stukken op de damevleugel is ruilen eigenlijk GEEN optie.

    Een concrete variant dan nu. Het tactische idee wat ik heb kunnen vinden is dat wit na 19. Tc5, Pd7 met 20. Dg4 irritant kan worden. De rechtvaardiging: 20… Pxc5 21. dxc5, Dc6 (na 21… Dd8 vind ik dat ik na 22. Lxa6 met mijn 3(!) verbonden vrijpionnen en een pionnetje voor de kwaliteit genoeg compensatie heb) 22. Lxg6, hxg6 (anders sla ik nog een witte pion eraf en 2 pionnen voor de kwaliteit + aanval op de koning is genoeg compensatie voor de geofferde kwaliteit) 23. Pxg6 fxg6 (gedwongen, anders een aftrekaanval met het paard en Le7 staat ongedekt) 24. Dxg6+ Kh8 25. Ld4 en grote materiaalwinst of 24… Kf8 25. Lh6 mat.
    Zou je in plaats van het plan te volgen en op c5 slaan, eerst de dame willen wegjagen met bijvoorbeeld 20… f5? dan kan wit zelfs eerst even de torens ruilen met zwaktes voor zwart, of 21. De2 met aanval op a6 en straks ook op e6. 20…Pf6 is natuurlijk belachelijk, omdat het een tempo verliest.
    Wel op te merken is dat: 20… Lxc5 (zwart gaat wel spijt krijgen van het opgeven van zijn loper!) 21. dxc5, Db7 gevaarlijk ook is voor de combinatie met Lxg6, omdat hier 22. Lxg6, hxg6 23. Pxg6 faalt op 23… Pf6!, maar 22. Pxg6 is hier wel goed, omdat na 22… hxg6 23. Lxg6, Pf6 24. Lh7+! kan en zwart is nog lang niet uit de problemen met zijn structurele zwakke zwarte velden en losgeslagen koning.
    Mogelijk zijn natuurlijk ook hier weer profylactische zetten, maar dan ga ik met h4-h5 wel stormen op de koningsvleugel… ik denk dat er haast bij geboden is voor zwart.

    Omdat mijn variant op een aardig diepe tactische wending berust weet ik niet of het a. altijd kan of b. toch ergens iets gewoon niet klopt. Toch meen ik dat ik sowieso eeuwig schaak heb, een verzekeringspolis. En we hebben het hier natuurlijk over een echt speculatief offer in een echte schaakpartij: het hoeft niet 100% te kloppen om te werken, want onze tegenstander is zeker ook geen computer, onze tegenstander schrikt en gaat tijd verbruiken, en de partij verandert drastisch (niet meer strategisch, maar tactisch). Ik acht de slagingskans van dit offer in een partij op dit moment 90% dat wit niet verliest hierdoor, en zeker 50% kans dat de tegenstander een fout maakt, dit is zeker weten een positive value move (*pokerterm: een move die, als je het heel vaak zou doen, voordelig voor jou moet uitpakken).

    Het is een beetje een late reactie misschien, maar dat ligt vooral aan de drukte i.v.m. tentamens etc. (dit schrijf ik dan ook diep in de nacht :P).

  6. o trouwens, na 19…Pd7 kan ik ook nog 20. De2 spelen met dus drie vrijpionnen op de damevleugel + pion voor de kwaliteit.

  7. Hoi Roel,

    ik denk dat je wel hebt aangetoond dat 19. Tc5 inderdaad een gevaarlijke zet is! Amen!

    Wel vind ik het te ver gaan dat zwart in het voordeel zou zijn in het eindspel dat ik aanvoerde. Na 25. Lxc4 kan zwart kiezen:
    25…, dxc4 26. d5, exd5 27. De5 met interessant spel voor wit.
    25…, Dxc4 26. Dxc4, dxc4 en wit heeft bijvoorbeeld ook 27. d5. Beide partijen hebben kansen, lijkt me.

    Na 19. Tc5 vind ik Pd7 wat onhandig. Ik ben benieuwd of je ook zulke mooie varianten achter de hand hebt na 19…, Db7 en vooral 19…, Pe8! In beide gevallen ben ik van plan 20. De2 te beantwoorden met 20…, Tc6.

  8. 26. d5! is inderdaad een sterke zet, die ik niet gezien heb, maar het zal toch wel binnen de remise-marge vallen.

    Ik heb niet nog meer spectaculaire varianten na prophylactisch zetten, maar wel ideeen:
    – h4-h5!? De koningsvleugel heeft te weinig verdedigers en een tempo extra kan best van belang zijn. Het zou best kunnen zijn echter dat zwart na Pe8 op h4 kan slaan en dat wit niet genoeg compensatie heeft, maar op Db7 zou dit een goede mogelijkheid zijn.
    – na De2 Tc6 sta je wel gruwelijk vast met zwart: Pa7 staat vast, Ta8 kan niet weg want anders sla ik op c6 en win een pion op a6, Tc6 kan nergens heen… Het enige probleem is dat wit telkens rekening moet houden met een aanslag op zijn toren. Ik weet niet, het hangt ervan af hoeveel je wilt wagen en het lijkt erop dat wit niet meteen slechter komt te staan als zwart niet slaat. In dat geval is Tc5 in ieder geval een heel praktische zet, in ogenschouw nemend dat zwart in een echte partij mgoelijk ‘gewoon’ slaat.

  9. Zo, ik heb de titel van het stukje even aangepast, dat leek me wel goed, aangezien Tc5 inderdaad een schitterende zet is. Na 19…, Pe8 is 20. h4 inderdaad een interessante zet, 20…, Lxh4 faalt namelijk op 21. Dg4, Le7 22. Pxd5!, exd5 23. Txc8 en wit wint.

    Santé! erg leuk om zo van gedachten te wisselen over een stelling.

  10. mooi gevonden. Het is inderdaad leuk om over zulke stellingen te praten. Jammer dat er niet meer mensen meededen…

.